Z kącika pedagoga 

„ZANIM DZIECKO ZACZNIE PISAĆ”

 Nauka pisania liter i prawidłowego łączenia ich w wyrazy to podstawowy cel każdego ucznia na starcie szkolnym.

 Na pisanie składają się trzy podstawowe elementy: psychologiczny, fizjologiczny i motoryczny, tworzące jednolitą strukturę psychofizyczną. Pierwszy dotyczy analizy i syntezy dźwiękowej wzrokowej i ruchowej. Dziecko powinno wysłuchiwać głoskę, ujmować literkę i wyraz jako całość i wyobrażać sobie drogę kreślenia danej litery.

 Pisanie jest to proces psychiczny, powstający dzięki koordynacji różnych prostych składników występujących w procesie nauki czytania i pisania.

 Fizjologia procesu pisania polega na skomplikowanych pobudzeniach nerwowych, ich integracji w korze mózgowej i w aparacie ruchowym ręki.

 W integracji pobudzeń w korze mózgowej i koordynacji w aparacie ruchowym ręki podstawową rolę odgrywa wzrokowa kontrola ruchu oraz wrażenia kinestetyczne. Stronę motoryczną tworzy zespół skoordynowanych ruchów ręki- ramienia, przedramienia, nadgarstka, palców. Ponadto dochodzą tu różne techniczne warunki pisania: postawa przy pisaniu, układ rąk: piszącej i trzymającej kartkę, praca oczu, sposobu trzymania narzędzia pisarskiego.

 Wszystko to jest możliwe dzięki propriocepcji – czyli poczuciu ciała w przestrzeni.

Rozwojowo układ proprioceptywny jest ściśle związany z układem przedsionkowym, który umożliwia utrzymywanie równowagi. Udany ruch wymaga bezpiecznej równowagi, która zależy od układu proprioceptywnego, ustawiającego w odpowiedniej pozycji wszystkie części ciała. 

 Odruchy proprioceptywne pojawiają się już w życiu płodowym, wkrótce po pierwszych reakcjach na dotyk. Są one nieświadomym automatycznym mechanizmem przystosowawczym mięśni kończyn. Jest to przejaw ważności ruchu dla wzrostu 

i rozwoju płodu na poziomie nieuświadomionym.

 Ruch jest niezmiernie ważny w rozwoju dziecka: poruszanie rączkami i nóżkami, ssanie, turlanie, pełzanie, raczkowanie. Niektóre z pierwszych ruchów wspomagane są przez pierwotne odruchy, inne mają związek ze zmysłem dotyku.

 Dzięki proprioceptorom mięśnie i ścięgna stają się silniejsze, stabilniejsze. Niewielkie elektryczne i chemiczne impulsy inicjują skurcz mięśnia i w ten sposób wspomagają wykonanie ruchu.

 Zmysł proprioceptywny bezustannie wysyła informacje zwrotne do mózgu, który dostosowuje równowagę ramion i mięśni szyi 

po to, aby podczas pisania i czytania oczy pozostawały na odpowiednim poziomie. Monitoruje on zdolność dziecka do siedzenia na krześle, słuchania informacji i pisania.

 Zanim dziecko zacznie pisać, musi przejść kilka bardzo ważnych kroków, które przygotują je do tej czynności. Są to samoobsługa, chwyt dłoniowy i pęsetkowy, używanie nie piszącej ręki do trzymania kartki.

 Powtarzanie ruchów naciągania i zdejmowania podczas ubierania się pomaga we wzmocnieniu mięśni rąk, dłoni i palców, sprzyja kształtowaniu się chwytu dłoniowego.

 Podczas ubierania się i rozbierania dziecko używa obu rąk. Później jedna stanie się dominująca, druga będzie miała rolę pomocniczą. Ręka dominująca będzie rysowała lub pisała, pomocnicza będzie przytrzymywała kartkę. W ten sposób dziecko wspomaga zdolność obu stron ciała do współpracy (integracja bilateralna)

 Samodzielnie ubierające się dziecko uczy się poruszania rękami, nogami, ubraniem w określonych kierunkach: w górę, na dół, do wewnątrz, na zewnątrz, dookoła. Są to identyczne kierunki przy pisaniu liter i cyfr.

 Poprzez różne czynności związane z samoobsługą rozwijają się kończyny górne od barków przez rękę, dłoń, aż po końcówki palców. Wykształca się dobre napięcie mięśniowe czyli siła w rękach i palcach, konieczne do prawidłowego trzymania przyboru do pisania.

 Pierwszy chwyt dziecka, tzw. dłoniowy, angażuje całą jego dłoń. Później włączają się palce, a potem dochodzi kciuk i kształtuje się tzw chwyt pęsetkowy – nawykowo używany w małej motoryce. Wzmaga on giętkość palców, szybkość, koordynację i wytrzymałość.

 Nauczyciele w przedszkolach i klasach początkowych w szkołach mogą w prosty sposób usprawniać funkcje przedsionkowe 

i proprioceptywne uczniów poprzez różne czynności manualne.

 Dzieci powinny często lepić z gliny, plasteliny, malować całymi dłońmi po różnych powierzchniach, bawić się kukiełkami zakładanymi na palce, robić wycinanki i wydzieranki. Wszystkie czynności wykonywane dwoma rękami integrują pracę obu półkul mózgowych.

 W procesie uczenia się koniecznie należy pozwolić dzieciom by poznawały i badały w swoim otoczeniu każdy aspekt ruchu 

i równowagi. Umysł dziecka jest otwarty i przygotowany do uczenia się.

 Jako nauczyciel kształcenia zintegrowanego rozumiem, że siedmioletnie maluchy rozpoczynające naukę w szkole mają dużą potrzebę ruchu. Należy pozostawić dziecku swobodę w poznawaniu swojego otoczenia, umożliwić posługiwanie się wszystkimi zmysłami. Ono potrafi analizować, porównywać i dostrzegać różnice, korygować swoje wiadomości i zapamiętywać.

 Przeszkodą w utrwalaniu tego stanu jest stres, który pojawia się w momencie, kiedy stawiamy przed dzieckiem zakazy i nakazy lub zmuszamy do wykonywania czynności роnad jego możliwości. Gdy takie sytuacje się powtarzają umysł ucznia przestaje być zintegrowany, zaczynają się kłopoty w nauce.

 Ład i harmonię w organizmie przywracają ćwiczenia Gimnastyki Mózgu® i dlatego wprowadzam je codziennie do rozkładu dnia kształcenia zintegrowanego.

 Jednym z nich jest „rysowanie oburącz” lub inaczej rysunek symetryczny – ćwiczenie, które odbywa się w polu środkowym Umożliwia ono uzyskanie poczucia kierunku i orientacji w przestrzeni w odniesieniu do własnego ciała Gdy dziecko nauczy się rozróżniać prawą i lewą stronę podczas rysowania, odczuwa swoją linię środkową. co jest podstawą do kształtowania innych kierunków. Z młodszymi dziećmi należy rozpocząć od dowolnego bazgrania obydwiema rękami naraz na dużej powierzchni lub 

w powietrzu. Obszerne ruchy ramion usprawniają obręcz barkową ogólnie dużą motorykę, wpływają na koordynację ręka-oko 

w różnych polach widzenia.

 Moi uczniowie bardzo lubią rysować oburącz, szczególnie na dużych planszach kolorową kredą lub flamastrami. Na zajęciach stosuje się też oburęczne rysowanie po śladzie dla kształcenia koordynacji wzrokowo – ruchowej.

 Bardzo skutecznym ćwiczeniem przygotowującym do nauki pisania jest kreślenie „leniwych ósemek”. Są one doskonałe do ustanowienia potrzebnego rytmu i płynności dla przekraczania linii środkowej ruchem ciągłym, tak potrzebnym do płynnego i łącznego pisania liter.

 Na początku najlepiej robić duże kształty leniwych ósemek, ale mieszczące się w polu widzenia, żeby stymulować duże mięśnie. Rysowanie na wyczuwalnej powierzchni uwrażliwi świadomość dotykową, polisensoryczną, bardzo ważną w procesie pisania. Czynność ta rozluźnia także mięśnie dłoni, rąk i ramion i sprzyja wodzeniu wzrokiem.

 Na bazie leniwej ósemki, na zajęciach plastycznych w mojej klasie powstają bardzo ciekawe, barwne prace, wykonane różnymi technikami, do których dzieci wymyślają twórcze tytuły np. „Podwodny świat ósemek”, „Ósemkowa łąka” , ,, Ósemka 

w kosmosie”.

 W innowacyjny sposób uczę dzieci pisania liter w tzw. „alfabetycznych ósemkach”.

Litery aktywujące lewe oko i prawą półkulę zaczyna się pisać w środku ósemki i kontynuuje w kierunku przeciwnym do ruchu wskazówek zegara. Pisanie liter aktywizujących prawe oko i lewą półkulę zaczyna się w środku i kontynuuje w kierunku wskazówek zegara.

 To ćwiczenie usprawnia percepcję wzrokową. Sprawia, że dzieci piszą potem litery zgodnie z kierunkiem kreślenia „Leniwej ósemki” i nie mylą tzw. liter podobnych b.d.p.g. Piszą z łatwością we właściwych linijkach.

 Od kilku lat, gdy stosuję w pracy w szkole Gimnastykę Mózgu® widoczny jest wśród moich uczniów postęp w opanowaniu techniki płynnego i kształtnego pisania liter w stosunku do innych klas pierwszych.

 Opanowanie pisma w zakresie elementarnym w klasie pierwszej, a później swobodnego pisania pismem czytelnym, płynnym i estetycznym w klasach wyższych jest czynnością złożoną i dość skomplikowaną. Dokonuje się w procesie długotrwałej, intensywnej świadomej pracy dziecka. Osiąganie coraz większej biegłości w pisaniu następuje na skutek usprawnienia koordynacji ruchowej między mięśniami i stawami ramienia, przedramienia, nadgarstka i dłoni, a przede wszystkim mięśni 

i stawów palców. Jest to koordynacja kinestetyczna, która dojrzewa powoli, a dużą rolę odgrywają specjalne ćwiczenia, również Gimnastyki Mózgu®, oraz sam proces pisania.

 Tylko systematycznie i racjonalnie prowadzone ćwiczenia, przy zachowaniu ze strony nauczyciela cierpliwości i spokoju, a ze strony ucznia wytrwałości i motywacji do dobrego pisania, zapewnią pożądany efekt.

Bibliografia

1. Carla Hannaford „Zmyślne ruchy, które doskonalą umysł” Oficyna Wydawnicza „ Medyk” Warszawa 1998
2. Violet F.Maas „Uczenie się przez zmysły” Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne Warszawa1998
3. Paul Dennison, Gail Dennison „Integracja mózgu” Międzynarodowy Instytut NeuroKinezjologii Warszawa 2004
4. Tadeusz Wróbel „Pismo i pisanie w nauczaniu początkowym” Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne Warszawa 1979

 Alfreda Rumińska

Opublikowano w: IMPULS Nr 11 wrzesień- październik 2005 r.